21 januara1942 – po nečuvenoj hladnoći, snegu I ledu Mađarski fašisti su u Drugom svetskom ratu u Novom Sadu sproveli raciju i u naredna dva dana ubili i bacili u Dunav 1.300 novosadskih Jevreja, Srba i Roma.
se odigrala od 21. do 23. januara 1942. godine u sklopu šire akcije fašističke Mađarske, kada je širom Bačke masovno ubijano lokalno stanovništvo.
Tokom tri dana u Novom Sadu je ubijeno preko 1.200 građana, uglavnom Jevreja, a među žrtvama je bilo i Srba, Roma i pripadnika drugih nacija koji su bili simpatizeri ili pripadnici NOB-a.
Nakon rata odgovorni za ovaj zločin su uhvaćeni i nakon suđenja u Novom Sadu većina je osuđena na smrt.
“Rano ujutru 21. januara, honvedske snage blokirale su sve ulice i počele vršiti „pretres“.
U Rumenačkoj ulici rezultat pretresa stanova i legitimisanja bio je taj da je većina stanovništva kamionima odvedena na „Štrand“. Neke su ubijali već na ulici. Tako su, na primjer, žandarmi primorali Savu Felbapova i Stevana Rakića da legnu u sneg sa opruženim rukama, pa su ih iz pušaka ubili.
Porodicu Kolarov zatrli su gotovo potpuno, ubivši 9 članova, ostala je samo mala Aleksandra. Jedan od oficira uzeo je iz nedara jedne žrtve 250.000 dinara. Taj isti oficir prisilio je trinaestogodišnju Aleksandru da vuče leševe svojih ubijenih roditelja na ulicu, kako bi se mogli utovariti na kamione.
Dana 23. januara upalo je pet žandarma u kuću Jelene Jovandić i zapitali njene sinove, nedoraslu decu, koje su vjere. Kad je jedno dete odgovorilo da su pravoslavne vjere, oni su sve petoro dece istjerali u dvorište, a majku su zatvorili u kuću i postavili vojnika da je čuva. Ona je čula je dečje zapomaganje: „Mama, ne dajte nas!“ Zatim su odjeknuli puščani plotuni, pa je nastupila tišina. Majka je istrčala u dvorište i skamenila se videvši je pet leševa svojih sinova. Vojnici su joj tada stavili nož pod grlo i zatražili novac. A kad su dobili sav novac, otišli su dalje.
Miletića ulica
Na uglu Miletićeve i Grčkoškolske ulice vršena su masovna ubistva Srba i Jevreja iz Miletićeve i iz okolnih ulica. Tu su žandarmi i vojnici dovodili grupe ljudi, kojima je naređivano da kleknu u sneg. Posle toga im je pucano u leđa, a žrtve su padale licem u sneg. Novodovedeni su morali da stanu ispred pobijenih žrtava pa su i oni ubijani. A za promjenu, nekima je naređeno da legnu na zemlju, pa su tako ubijani.
Na ovo mjesto dovođeni su ne samo odrasli muškarci, nego i žene i deca, pa i odojčad u naručju majki. Prije nego što bi se leševi odvukli, vojnici su im skidali bunde, cipele i ostale vrijedne stvari.
Dunavska obala
Dana 23. januara sprovedena je veća gomila ljudi, žena i djece od sanatorijuma dr Jakovljevića do kraja tramvajske pruge, prema sanatorijumu dr Uzelca, i tu su ubijani pucnjima iz pušaka i mitraljeza. Posle toga vojnici su leševe vukli za noge do same dunavske obale i tu ih bacali pod led.
Sve ovo gledali su mornari sa broda Korona koji je plovio između jedne i druge obale. Mornari su pričali da je masa leševa ometala plovidbu.
Kasarna XVI bataljona pograničnih lovaca
Jedna velika grupa ljudi dovedena je 23. januara iz okolnih ulica u dvorište kasarne, gdje su ih vojnici sve pobili. Dok su leševi ležali na zemlji, jedan od oficira se izderao vojnicima: „Sklonite ove crkotine da ih ne gledam“. Kad su leševi odneseni, na dvorištu je ostalo mnogo krvi i dijelova čovečijeg tijela. Vojnici su se sami hvalili da su na leševima sekli prste i skidali prstenje.
Štrand
Veći broj Srba i Jevreja iz svih dijelova grada dovožen je kamionima ili su pod stražom, pješke, sprovedeni do pred sam ulaz u novosadsku plažu Štrand. Tu su bili postrojavani u redove i čekali su da budu uvedeni pojedinačno ili u grupama na plažu, odakle su se neprestano čuli pucnjevi pušaka i zapomaganje žrtava.
Masovna ubistva na samoj obali Dunava, pored Štranda, počelo je 22. januara u 4 sata ujutru i trajalo je do 4 sata popodne. Žrtve su padale u vodu, a one koje su pale na obalu, vojnici su gurali pod led. Jedan posmatrač sa druge obale ustanovio je da je ubijeno 15 osoba na minut. U 4 sata došao je oficir i naredio da se preostali „zarobljenici“ odvedu u Spomen-dom. Na putu do doma streljani su neki starci i iznemogli, prema naređenju koje su oficiri izdali: „Ko se usput bude okrenuo ili zastao, biće ubijen“.
Uspensko groblje
Na pravoslavno Uspensko groblje, Mađari su dovodili stanovnike okolnih ulica, većinom Jevreje, i ubijali ih ili na ulazu u groblje ili na samom groblju. Posle masovnog strijeljanja nevinih žrtava, mrtvačnica je bila sva poprskana krvlju, a zidovi izrešetani mecima.
Takođe su ubijeni i grobar, njegova žena i dvoje djece, jedno od 9 a drugo od 13 godina.
Igralište NAK-a
Na igralištu NAK-a žrtve su dovođene iz svih dijelova grada i tu ubijane 22. i 23. januara. U toku ta dva dana cijeli prostor bio je blokiran, a iz tog pravca neprestano su se čuli plotuni.
Dana 24. januara došli su na igralište radnici gradskog poglavarstva da uklone tragove krvavog zločina. Krv je očišćena, mesto dezinfikovano, a leševi su odneseni na Uspensko groblje.
Izvršioci pokolja
Kako je dosada utvrđeno, u „raciji“ su učestvovali: vojska i žandarmerija, mađarska državna kraljevska policija u Novom Sadu, kao i Mađari koji su živeli u Novom Sadu.
U izvršenju strahovitog pogroma najviše su se angažovale vojska i žandarmerija, koje su se rasporedile u gradu već u rano jutro 21. januara 1942. Pokoljima su rukovodili štabovi pojedinih skupina, smješteni u pojedinim mađarskim kućama. Sudbina Srba i Jevreja zavisila je tako ne samo od mađarske vojske i žandarmerije, nego i od samih susjeda Mađara, kod kojih je bio štab dotične formacije.
Za sprovođenje „racije“ okupator je izabrao najkrvoločnije ljude. Na primer, đak žandarmerijske škole u Seksardu, Kenjereš Janoš je rekao: „Ubio sam 20 ljudi iz Šosbergerove kuće u Miletićevoj ulici. Ubijanje mi je pričinjavalo zadovoljstvo, samo me je posle mrzelo da leševe bacam u kamion“. Kad su naočigled majke vojnici ubili njeno petoro muške dece (od 15-28 godina), majka je u strahovitom bolu plakala. Jedan od ubica, gurajući je kundakom, izdrao se na nju: „Ne smeš plakati“. Dana 23. januara 1942. u stan Jovana Tatovića ušli su jedan žandarm, jedan žandarmerijski poručnik i jedan vojnik. Žandarm je uhvatio domaćina, a oficir je prislonio na uho žrtve cev revolvera i opalio. Smrtno pogođen, čovek je pao, a oficir se iskezio i zadovoljno rekao: „Lezi sada, smrdljivi Race“ (Rac je pogrdni mađarski izraz za Srbe).
Za bezbroj zločina izvršioci su odlikovani „Krstom narodne odbrane“ (Nemzetvedelmi Kerest) i „Spomenicom južnih krajeva“ (Del-videki Emlekerem). “
SF/SN